KAKO SMO DOVDE DOŠLI: KAKVA JE REALNA BUDUĆNOST NATO SAVEZA

Najdugotrajniji vojno-politički savez savremenog sveta suočava se sa sve vidljivijim unutrašnjim tenzijama koje dovode u pitanje njegovu dugoročnu stabilnost. Izjave američkih političara o mogućem povlačenju iz NATO, sporovi među evropskim članicama oko finansiranja i bezbednosnih prioriteta, kao i različiti pristupi ratovima u Ukrajini i na Bliskom istoku, ukazuju na sve dublje pukotine unutar saveza. Istovremeno, NATO nastavlja da se širi i da jača svoje prisustvo na istoku Evrope, što dodatno komplikuje odnose sa Rusijom i produbljuje globalne podele.

U takvom kontekstu, postavlja se pitanje da li je NATO i dalje čvrst savez sa zajedničkim ciljem ili sve više postaje okvir unutar kojeg svaka članica vodi sopstvenu politiku, te i – šta to znači za opstanak alijanse u obliku u kojem danas postoji.

Kako je opstao do danas

NATO je osnovan 1949. godine kao vojno-politički savez zapadnih zemalja sa jasnim ciljem – kolektivnom odbranom od Sovjetskog Saveza i širenja njegovog uticaja u Evropi. Ključ tog sistema bila je čuvena klauzula o kolektivnoj bezbednosti, prema kojoj napad na jednu članicu predstavlja napad na sve, čime je stvoren okvir odvraćanja tokom Hladnog rata.

Ipak, savez se i tada suočavao sa ozbiljnim unutrašnjim krizama, od kojih je najpoznatija odluka Francuske iz 1966. da se povuče iz integrisane vojne strukture, nezadovoljna dominacijom Sjedinjenih Država. Slične pukotine pojavile su se i kasnije, posebno tokom američke invazije na Irak 2003. godine, kada su se članice otvoreno podelile na one koje su podržale Vašington i one koje su se tome usprotivile. U novije vreme, Turska je često bila izvor tenzija – od kupovine ruskog raketnog sistema S-400 do sporova sa Grčkom i blokiranja pojedinih odluka unutar alijanse. Uprkos svemu tome, NATO nije nestao ni nakon raspada Sovjetskog Saveza 1991, iako je tada izgubio svog glavnog protivnika i prvobitni razlog postojanja. Naprotiv, savez je redefinisao svoju ulogu – od kolektivne odbrane ka upravljanju krizama, intervencijama van svojih granica i kasnije ka borbi protiv terorizma. Širenje NATO na istok Evrope, uključujući prijem bivših članica Varšavskog pakta, dodatno je ojačalo njegov značaj, ali i otvorilo nove tenzije sa Rusijom.

Ključ opstanka alijanse leži upravo u toj sposobnosti prilagođavanja – svaki put kada bi se suočio sa krizom, NATO bi redefinisao svoje ciljeve umesto da se raspadne. Istovremeno, snažna vojna i politička uloga Sjedinjenih Država ostala je temelj saveza, bez obzira na povremena neslaganja. Zato se može reći da NATO nije opstao zahvaljujući jedinstvu, već uprkos stalnim razilaženjima koja su ga primoravala da se menja i prilagođava novim globalnim okolnostima.

Saveznici ili konkurenti

Najnoviji događaji oko rata u Iranu jasno pokazuju da odnosi između Sjedinjenih Država i evropskih članica NATO više nisu samo pitanje savezništva, već sve češće liče na otvoreno političko nadmetanje. Američka administracija oštro kritikuje evropske zemlje zbog, kako navodi, nedovoljnog finansijskog doprinosa i odbijanja da podrže američke operacije, posebno u kontekstu rata protiv Irana i blokade Ormuškog moreuza. Evropske države, s druge strane, sve češće odbijaju da slede Vašington bez zadrške. Francuska, Španija i Italija nisu dozvolile korišćenje svojih baza za operacije protiv Irana, čime je prvi put otvoreno dovedeno u pitanje jedinstvo alijanse u realnom sukobu.

Razlike su vidljive i u pristupu ratu u Ukrajini: dok SAD insistiraju na nastavku snažne vojne podrške, pojedine evropske zemlje sve otvorenije govore o potrebi za političkim rešenjem i smanjenjem dugoročnih rizika po sopstvene ekonomije.

Istovremeno, sporovi oko finansiranja odbrane dodatno produbljuju jaz. Američki zahtevi za povećanjem izdvajanja do pet odsto BDP-a nailaze na otpor zemalja poput Španije i Italije koje upozoravaju da takav model nije održiv. U tom kontekstu sve glasnije se govori o „strateškoj autonomiji“ Evrope, ideji da kontinent mora da razvije sopstvene odbrambene kapacitete nezavisno od Sjedinjenih Država.

Ovu ideju dodatno je ojačala i kriza oko Grenlanda početkom 2026, kada su američke pretnje izazvale otvoreno nepoverenje među saveznicima i podstakle evropske države da razmišljaju o sopstvenim bezbednosnim mehanizmima. Upravo ta promena – od čvrstog saveza ka labavijoj strukturi sa konkurentskim interesima, predstavlja možda i najveći izazov za budućnost alijanse.

Odnos sa Rusijom, Kinom i globalnim jugom

Odnos NATO sa Rusijom ostaje ključna linija podele savremenog sveta, dodatno zaoštrena širenjem alijanse ka istoku koje Moskva već decenijama vidi kao direktnu bezbednosnu pretnju. Upravo je ulazak novih članica iz istočne Evrope, kao i pristupanje Finske i Švedske, dodatno produbilo sukob koji je kulminirao ratom u Ukrajini i gotovo potpunim prekidom saradnje između NATO i Rusije. Moskva danas otvoreno govori o alijansi kao o protivničkom bloku, dok istovremeno razvija sopstvene saveze i jača saradnju sa Kinom, Iranom i državama globalnog juga, nastojeći da stvori alternativni međunarodni poredak.

Kina se u toj jednačini pojavljuje kao novi i sve važniji faktor, iako formalno nije direktni protivnik NATO. Međutim, alijansa je poslednjih godina sve otvorenije označava kao sistemskog izazivača, posebno zbog njene bliske saradnje sa Rusijom i rastućeg vojnog i tehnološkog uticaja. Istovremeno, Peking kritikuje NATO zbog, kako navodi, „hladnoratovske logike“ i širenja uticaja izvan evroatlantskog prostora, što dodatno komplikuje odnose između dve strane.

U takvom kontekstu, sve veći značaj dobija i takozvani globalni jug – zemlje Afrike, Latinske Amerike i Azije koje ne žele jasno da se svrstaju ni uz Zapad ni uz njegove rivale. Mnoge od tih država održavaju ekonomske i energetske veze sa Rusijom i Kinom, ali istovremeno sarađuju i sa zapadnim zemljama, pokušavajući da izbegnu direktno uključivanje u globalne sukobe. Za deo tog sveta, NATO se i dalje doživljava kao produžena ruka zapadne politike i instrument očuvanja američkog uticaja, što otežava njegov pokušaj da se predstavi kao globalni garant bezbednosti.

Zato odnosi NATO sa Rusijom, Kinom i globalnim jugom danas zajedno oblikuju novu, multipolarnu strukturu sveta u kojoj alijansa više nije jedini centar moći, već jedan od nekoliko konkurentskih blokova.

Kolaps ili nova transformacija

Pitanje opstanka NATO danas se prvi put ozbiljno postavlja ne zbog spoljnog neprijatelja, već zbog unutrašnjih političkih odluka, pre svega u samim Sjedinjenim Državama. Izjave američkog predsednika da „ozbiljno razmatra“ povlačenje iz alijanse, uz otvoreno nezadovoljstvo evropskim saveznicima zbog rata protiv Irana, izazvale su najdublju krizu poverenja u poslednjih nekoliko decenija. Ipak, formalno povlačenje SAD iz NATO i dalje je pravno i politički teško izvodljivo, jer je američki Kongres još 2023. usvojio zakon koji zahteva saglasnost tog tela za ovakav potez.

Mnogo realniji scenario, smatraju analitičari, jeste postepeno „pražnjenje“ alijanse iznutra kroz smanjenje američkog vojnog prisustva, ograničavanje podrške i prebacivanje odgovornosti na evropske članice. U tom slučaju NATO bi opstao formalno, ali bi izgubio svoju suštinsku snagu. Bez jasnog liderstva i sa slabijom koordinacijom, postao bi okvir bez stvarne operativne moći, dok bi države sve više delovale samostalno ili kroz manje saveze.

Drugi scenario podrazumeva nešto sasvim drugačije – svesnu i organizovanu transformaciju. Umesto spontanog slabljenja, NATO bi se planski prilagodio novim odnosima snaga: Evropa bi preuzela veći deo odgovornosti, ali uz očuvanu koordinaciju sa SAD, redefinisali bi se prioriteti (manje globalnih intervencija, više regionalne bezbednosti), a savez bi dobio jasniju strategiju za paralelne krize poput Ukrajine i Bliskog istoka.

Treći, radikalniji ishod – potpuni raspad saveza, i dalje se smatra malo verovatnim, ali bi imao dalekosežne posledice po globalni poredak, uključujući slabljenje zapadnog uticaja i jačanje drugih centara moći poput Rusije i Kine. Takav razvoj događaja otvorio bi prostor za regionalne bezbednosne blokove i povećao rizik od novih konflikata, jer bi nestao jedan od ključnih mehanizama „kolektivnog odvraćanja“.

Uprkos oštrijoj retorici i političkim pritiscima, u ovom trenutku ne postoje jasni institucionalni ni politički uslovi za brze i radikalne promene unutar NATO. Ipak, ubrzana promena globalnih odnosa i sve češće krize nagoveštavaju da bi upravo ovakvi procesi mogli postepeno da guraju alijansu ka dubljoj transformaciji u godinama koje dolaze.

*U ovoj rubrici ćemo pokušati da pojasnimo aktuelne događaje tako što ćemo se podsetiti ključnih činjenica i istorijskog konteksta koji su im prethodili a koje smo u haosu raznoraznih narativa i tumačenja – možda i zaboravili. Čitaoci su pozvani da i sami predlože teme među onima koje su obeležile proteklu nedelju a kojima bi želeli da se BalkanMagazin pozabavi. Predloge možete slati na office@balkanmagazin.net.