KAKO SMO DOVDE DOŠLI: IRAN KAO POSLEDNJA PREPREKA

Zajednički napadi Sjedinjenih Američkih Država i Izraela na Iran, započeti krajem februara 2026, otvorili su najopasniju fazu sukoba na Bliskom istoku u poslednjih nekoliko decenija. Udari na vojne i političke ciljeve u Teheranu, uključujući likvidaciju najvišeg iranskog rukovodstva, pokrenuli su lanac odmazdi širom regiona – od Izraela i Libana do baza SAD u Persijskom zalivu.

Dok Vašington i Tel Aviv tvrde da je reč o „preventivnom udaru“ protiv nuklearne i raketne pretnje, analitičari upozoravaju da je Iran – poslednja velika država u regionu koja još pruža otpor američko-izraelskoj strategiji na Bliskom istoku.

Kako je gušen otpor na Bliskom istoku

Napad na Iran nije došao iznenada, on je samo najnovija epizoda. Zapravo, početak preoblikovanja političke mape Bliskog istoka često se vezuje za američku invaziju na Irak 2003. godine kada je, uz obrazloženje da ima oružje za masovno uništenje, srušen režim Sadama Huseina. Zvanično, cilj operacije bilo je uklanjanje navodne nuklearne i hemijske pretnje, ali su mnogi analitičari već tada upozoravali da je reč i o pokušaju da se region stavi pod čvršću političku i energetsku kontrolu Zapada.

Sudbina Iraka uskoro je dobila svoj nastavak u Libiji, gde je 2011. godine, posle NATO intervencije, svrgnut i ubijen Moamer Gadafi, vođa koji je godinama pokušavao da vodi nezavisnu politiku i kontroliše ogromne energetske resurse zemlje. U oba slučaja države koje su predstavljale samostalne regionalne centre moći pretvorene su u politički nestabilne sisteme čiji je uticaj na širu geopolitiku znatno oslabljen.

Sličan obrazac pojavio se i u Siriji, gde je dugogodišnji rat, započet 2011. godine, postepeno iscrpeo državu i razorio njene institucije. Zvanično objašnjenje zapadnih sila bilo je podrška pobuni protiv autoritarnog režima Bašara al Asada, ali je Sirija ujedno bila i ključni saveznik Irana u regionu i važna karika takozvanog „šiitskog luka“ koji povezuje Teheran sa Libanom i Mediteranom. Nakon više od decenije sukoba i promena vlasti, sirijska država je znatno oslabljena a njen uticaj u regionalnim odnosima daleko manji nego pre rata. Time su, jedan po jedan, uklanjani ili slabljenjem neutralisani centri koji su mogli da predstavljaju prepreku dominaciji zapadnih saveznika u regionu.

U takvom rasporedu snaga, Iran je ostao poslednja velika država koja i dalje otvoreno osporava postojeći poredak na Bliskom istoku. Upravo zato su, uz optužbe o nuklearnom programu i podršci saveznicima u regionu, Sjedinjene Države i Izrael krajem februara pokrenuli opsežnu vojnu operaciju protiv Teherana, sa ciljem da oslabe njegovu vojnu i političku moć. Za razliku od Iraka, Libije ili Sirije, Iran je velika regionalna sila sa snažnom vojskom, razvijenim raketnim programom i mrežom saveznika širom Bliskog istoka, što ga čini znatno težim protivnikom. Upravo zbog toga, mnogi analitičari ocenjuju da bi slabljenje Irana značilo uklanjanje poslednje ozbiljne prepreke potpunom preoblikovanju političke ravnoteže na Bliskom istoku.

„Šiitski luk“ od Teherana do Mediterana

Iranska regionalna strategija decenijama se oslanjala na mrežu političkih saveznika i oružanih pokreta koji povezuju Iran sa Irakom, Sirijom, Libanom i Jemenom, stvarajući prostor uticaja koji analitičari nazivaju „šiitskim lukom“. Taj geopolitički pojas, koji se proteže od Irana preko Iraka i Sirije do Mediterana, omogućavao je Teheranu da širi politički i vojni uticaj daleko izvan sopstvenih granica. Najvažnije karike te mreže su libanski Hezbolah, šiitske milicije u Iraku i pokret Huti u Jemenu, uz dugogodišnje savezništvo sa sirijskim vlastima. Takva struktura davala je Iranu mogućnost da utiče na ključne regionalne konflikte i da, u slučaju napada, odgovori posredno – preko saveznika raspoređenih širom Bliskog istoka.

Za Izrael, međutim, upravo je ta mreža predstavljala ozbiljnu bezbednosnu pretnju, jer je značila da se iranski politički i vojni uticaj praktično proteže sve do izraelskih granica. Zato je Tel Aviv godinama pokušavao da oslabi ili prekine te veze, posebno između Irana, Sirije i Hezbolaha u Libanu.

U aktuelnom ratu iranski saveznici ponovo su postali deo šireg sukoba, pa su, na primer, borci Hezbolaha pokrenuli napade na Izrael nakon američko-izraelskih udara na Iran. Upravo zato se „šiitski luk“ često opisuje kao ključni instrument iranske strategije – mreža kroz koju Teheran pokušava da očuva ravnotežu snaga u regionu i spreči potpunu dominaciju svojih protivnika.

Zašto je Iran drugačiji

Iran je danas politički i ideološki drugačiji od većine država Bliskog istoka, pre svega zbog Islamske revolucije iz 1979. godine, kada je srušena prozapadna monarhija šaha Mohameda Reze Pahlavija i uspostavljena Islamska republika pod vođstvom ajatolaha Ruholaha Homeinija. Nova vlast zasnovana je na konceptu verske države u kojoj vrhovni autoritet ima verski vođa a šiitska ideologija postaje ključni element spoljne i unutrašnje politike. To uvodi rigorozna pravila koja su protivna poštovanju građanskih ljudskih prava i sloboda, te često izaziva brutalno gušene proteste u zemlji. Od tog trenutka Iran sebe vidi kao zaštitnika šiitskih zajednica u regionu, što ga je dovelo u dugotrajan rivalitet sa sunitskim monarhijama Persijskog zaliva, pre svega Saudijskom Arabijom, koje u toj ideologiji vide pretnju sopstvenoj političkoj stabilnosti i regionalnom uticaju. (Šiiti i suniti su pripadnici dveju grana islamske religije, poput pravoslavlja i katolicizma u hrišćanstvu)

U međunarodnim odnosima Teheran je poslednjih godina sve čvršće vezan za Rusiju i Kinu, sa kojima sarađuje u energetici, vojnoj tehnologiji i optužuje se za zaobilaženje zapadnih sankcija, dok među prirodne partnere ubraja i države koje su u sukobu sa zapadnom politikom, poput Sirije ili Venecuele. Kao što smo već pomenuli, u Siriji je 2024. ogranak Al Kaide svrgao Asada s vlasti i danas je njihov lider predsednik države – blizak saradnik zalivskih zemalja, naročito Rijada, i SAD. (Pročitajte više u ovom tekstu BM-a.) Takođe, Sjedinjene Države su u Venecueli početkom godine izvele gotovo filmsku operaciju otmice predsednika Nikolasa Madura iz njegove rezidencije u Karakasu i trenutno je u zatvoru u SAD. (Više o tome pročitajte ovde.)

Takav položaj dodatno je jačala činjenica da Iran raspolaže ogromnim prirodnim resursima: zemlja ima oko 200 milijardi barela dokazanih rezervi nafte, među najvećima u svetu, kao i neke od najvećih zaliha prirodnog gasa na planeti. Iran je i značajan proizvođač nafte, sa proizvodnjom od oko tri miliona barela dnevno a veliki deo izvoza ide prema azijskim tržištima, naročito Kini. Pored energetskih resursa, zemlja raspolaže i značajnim rudnim bogatstvima – od bakra i gvožđa do retkih metala, što joj daje dodatnu ekonomsku i geopolitičku težinu. U vojnom smislu Iran se ubraja među dvadesetak najmoćnijih država sveta, sa velikom armijom, razvijenim raketnim programom i snažnim revolucionarnim gardama koje imaju ključnu ulogu u regionalnim operacijama.

Upravo spoj ideološke države, velikih resursa i razvijene vojne infrastrukture čini Iran drugačijim od mnogih drugih zemalja Bliskog istoka, ali i znatno težim protivnikom za svakoga ko pokušava da ga politički ili vojno potisne.

Rat koji će promeniti svet

Rat protiv Irana već sada pokazuje da je mnogo više od regionalnog sukoba, jer se odvija u prostoru koji kontroliše ključne energetske puteve sveta. Kroz Ormuški moreuz prolazi oko petine svetske trgovine naftom i značajan deo globalnih isporuka tečnog gasa, pa svaka blokada tog prolaza odmah potresa svetsku ekonomiju. Upravo se to dogodilo početkom marta 2026. kada je saobraćaj gotovo stao a cene nafte i gasa na svetskim tržištima naglo porasle, što je izazvalo strah od novog talasa inflacije i ekonomskih potresa širom sveta.

Nije slučajno što su i ranije mete zapadnih intervencija u regionu – Irak i Libija – bile države sa ogromnim energetskim resursima. Irak raspolaže sa oko 145 milijardi barela dokazanih rezervi nafte, dok Libija ima najveće rezerve u Africi. Iran sa više od 200 milijardi barela spada među tri države sa najvećim rezervama na svetu. Prema podacima „Vorld populešn rivju“ za 2026, ispred Irana su samo Venecuela i Saudijska Arabija. Zato mnogi analitičari posmatraju rat protiv Irana i kroz širi okvir kontrole energetskih tokova i uticaja na globalno tržište nafte i gasa.

Istovremeno, sukob sve više dobija međunarodnu dimenziju, jer Vašington od evropskih saveznika traži političku i logističku podršku operacijama, dok pojedine članice NATO već učestvuju u zaštiti pomorskih ruta i vojnoj logistici. Takav razvoj događaja produbljuje globalnu polarizaciju, jer Rusija, Kina i deo zemalja globalnog juga otvoreno upozoravaju da bi eskalacija mogla da preraste u širi međunarodni sukob. Zbog toga se rat oko Irana sve češće opisuje kao tačka na kojoj se sudaraju različite vizije svetskog poretka – američka dominacija sa jedne i multipolarni svet sa druge strane.

Ako bi se sukob proširio na veći deo Bliskog istoka ili uključio velike sile, posledice bi mogle da budu dalekosežne: od poremećaja u snabdevanju energijom i trgovini do ozbiljnog potresa međunarodnog sistema koji je oblikovan posle Hladnog rata. Upravo zato mnogi posmatrači upozoravaju da rat protiv Irana nosi rizik koji – prevazilazi sudbinu jedne države. U pitanju je sukob čiji ishod može da odredi ne samo ravnotežu snaga na Bliskom istoku, već i pravac u kojem će se kretati svet u decenijama koje dolaze.

*U ovoj rubrici ćemo pokušati da pojasnimo aktuelne događaje tako što ćemo se podsetiti ključnih činjenica i istorijskog konteksta koji su im prethodili a koje smo u haosu raznoraznih narativa i tumačenja – možda i zaboravili. Čitaoci su pozvani da i sami predlože teme među onima koje su obeležile proteklu nedelju a kojima bi želeli da se BalkanMagazin pozabavi. Predloge možete slati na office@balkanmagazin.net.